🌿 वन्यजीवांचा अधिवास वाचवायचा असेल, तर आपण नेमके काय करायला हवे?
आज आपण वन्यजीव संवर्धनाची चर्चा करतो, तेव्हा प्रामुख्याने वन्यजीव वाचवण्याचा विचार करतो. पण वन्यजीव ज्या अधिवासात राहतो, त्या अधिवासाचे काय होत आहे, याचा आपण पुरेसा विचार करतो का?
🌿 देवराई-वनराईचा अनुभव : जंगल वाचवायचे असेल तर फक्त झाडे लावून चालणार नाही!
वन्यजीव सप्ताहानिमित्त एक अनुभवाधारित विचार…
बिबट मानवी वस्तीत का येतो?
हा प्रश्न आज केवळ वन्यजीवप्रेमी किंवा वनविभागापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. बिबट मानवी वस्तीत दिसला की भीती निर्माण होते, हल्ला झाला की जीवितहानी होते आणि त्यानंतर बिबट्याला पकडण्याची धावपळ सुरू होते.
पण या सगळ्याच्या पलीकडे जाऊन आपण एक मूलभूत प्रश्न विचारला पाहिजे.
बिबट आपल्या नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर पडतोच का?
हा प्रश्न विचारताना केवळ बिबट्याकडे पाहून चालणार नाही.
त्याच्या अधिवासाकडे पाहावे लागेल.
आणि इथेच माझ्या गेल्या काही वर्षांच्या नाशिक देवराई आणि नाशिक वनराईतील अनुभवाकडे पाहणे महत्त्वाचे वाटते.
🌳 जंगल म्हणजे फक्त झाडे नाही,
आपण जंगल म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर मोठमोठी झाडे येतात.
पण खरे जंगल केवळ झाडांनी बनलेले नसते.
त्यात असतात,
स्थानिक वृक्ष, झुडपे, गवत, वेली, जमिनीतील जीव, कीटक, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, ससे, मुंगूस, उदमांजर, घोरपड यांसारखे अनेक जीव आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेले शिकारी प्राणी.
ही संपूर्ण साखळी म्हणजे अधिवास.
म्हणूनच एखाद्या जंगलात शेकडो झाडे उभी असली, तरी त्या जंगलातील स्थानिक जैवविविधता नष्ट होत असेल तर आपण खरे जंगल वाचवत आहोत का, हा प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.
🌿 आक्रमक वनस्पतींचा प्रश्न
नाशिक देवराई आणि नाशिक वनराईमध्ये काम करताना गेल्या काही वर्षांत एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, काही ठिकाणी स्थानिक वनस्पतींबरोबरच घाणेरी, रानमारी, कॉसमॉस, रानतुळस, ग्लिरिसिडिया, सुबाभूळ, अकेशिया यांसारख्या परदेशी किंवा आक्रमक स्वरूपाने पसरलेल्या वनस्पतींचा मोठ्या प्रमाणात प्रसार झाला होता.
प्रत्येक परदेशी वनस्पती आक्रमक असेलच असे नाही. परंतु एखादी वनस्पती स्थानिक परिसंस्थेत मोठ्या प्रमाणावर पसरून स्थानिक वनस्पतींच्या वाढीवर आणि जैवविविधतेवर विपरीत परिणाम करू लागली, तर तिच्या प्रसाराचा गांभीर्याने विचार करणे आवश्यक आहे.
अशा वनस्पतींच्या दाट प्रसारामुळे स्थानिक वनस्पतींना वाढण्यासाठी आवश्यक जागा, प्रकाश, पाणी आणि संसाधनांवर दबाव येऊ शकतो.
याचा परिणाम केवळ वनस्पतींवर होत नाही.
स्थानिक वनस्पती बदलल्या की त्या वनस्पतींवर अवलंबून असलेले कीटक, पक्षी आणि इतर जीवही प्रभावित होऊ शकतात.
आणि त्यातून पुढे संपूर्ण अन्नसाखळीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
🐆 मग बिबट्याचा या सगळ्याशी काय संबंध?
बिबट हा अन्नसाखळीतील एक महत्त्वाचा शिकारी आहे.
त्याला जगण्यासाठी सुरक्षित अधिवासाबरोबरच पुरेशी शिकार, पाणी आणि आडोसा आवश्यक असतो.
जर एखाद्या अधिवासाची नैसर्गिक रचना बदलत गेली, स्थानिक जैवविविधतेवर दबाव वाढला किंवा शिकारी प्राण्यांच्या उपलब्धतेत बदल झाला, तर त्या अधिवासाची बिबट्यासारख्या शिकारी प्राण्यांसाठी असलेली गुणवत्ता देखील बदलू शकते.
यामुळे बिबट मानवी वस्तीत येण्यामागे केवळ एकच कारण शोधण्याऐवजी,
अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी अतिक्रमण, पाण्याची उपलब्धता, शिकार प्राण्यांची संख्या, अधिवासातील वनस्पतींचे बदल आणि मानवी वस्तीचा वाढता विस्तार
या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास होणे गरजेचे आहे.
आक्रमक वनस्पतींचा प्रसार हा त्यातील एक संभाव्य घटक असू शकतो.
म्हणूनच “बिबट्यांची संख्या वाढली म्हणूनच ते वस्तीत येत आहेत” असा सरसकट निष्कर्ष काढण्यापेक्षा त्यांच्या अधिवासात नेमके काय बदल झाले आहेत, हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
🌱 नाशिक देवराईचा अनुभव काय सांगतो?
गेल्या काही वर्षांपासून नाशिक देवराईमध्ये बिबट्याचा अधूनमधून वावर आम्ही अनुभवला आहे.
कधी एकटा, तर कधी जोडीने आणि पिल्लासहही त्याचा वावर दिसला आहे.
पण आजपर्यंत त्याने आम्हाला त्रास दिलेला नाही.
अनेक वेळा साधारण ६०–७० फूट अंतरावर गवतात बिबट असल्याचे लक्षात आले आहे. त्याने गुरगुरून आपले अस्तित्व जाणवून दिले, जणू काही तो सांगत होता,
“मी इथे आहे. माझ्यापासून दूर राहा.”
आम्ही त्याचा इशारा समजून त्याच्यापासून दूर झालो आणि आमचे काम केले.
यातून मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली,
बिबट्याला प्रत्येक वेळी माणसाशी संघर्ष करायचा नसतो. त्याला त्याचा अधिवास आणि सुरक्षित अंतर हवे असते.
अर्थात, बिबट हा वन्य प्राणी आहे. त्याच्या वर्तनाचा अंदाज बांधून निष्काळजीपणा करणे योग्य नाही. त्याच्यापासून सुरक्षित अंतर ठेवणे आणि वनविभागाच्या मार्गदर्शनाचे पालन करणे आवश्यकच आहे.
पण त्याच्या नैसर्गिक वर्तनाकडे समजून घेऊन पाहणेही तितकेच आवश्यक आहे.
🌳 देवराई आणि वनराईतील आणखी एक अनुभव
आक्रमक वनस्पतींचे नियंत्रण करताना आम्हाला जाणवले की निसर्गाला प्रत्येक वेळी बाहेरून काहीतरी देण्याची गरज नसते.
काही वेळा आपण फक्त निसर्गाला पुन्हा संधी देण्याची गरज असते.
आक्रमक वनस्पतींचा दबाव कमी केल्यानंतर त्या जागेत आधीपासून असलेल्या स्थानिक वनस्पतींना पुन्हा वाढण्याची संधी मिळू शकते.
म्हणूनच आम्ही देवराई आणि वनराईमध्ये केवळ नवीन झाडे लावण्यावर भर न देता, आक्रमक वनस्पतींचे नियंत्रण, स्थानिक वनस्पतींचे संवर्धन आणि परिसरातील जैवविविधतेला संधी देण्याचा प्रयत्न केला.
या कामातून मिळालेला अनुभव असा आहे की,
निसर्ग संवर्धन म्हणजे फक्त नवीन झाडे निर्माण करणे नाही; तर निसर्गाला स्वतःची पुनर्निर्मिती करण्यासाठी जागा आणि संधी उपलब्ध करून देणे देखील आहे.
🌿 एक झुडूप काढणे म्हणजे जंगल वाचवणे कसे?
हे प्रथमदर्शनी छोटे काम वाटू शकते.
पण एखाद्या स्थानिक रोपट्याला आक्रमक वनस्पतीने व्यापलेली जागा मोकळी झाली, तर त्याला वाढण्याची संधी मिळते.
त्या वनस्पतीवर एखादा कीटक अवलंबून असेल, तर त्या कीटकाला अधिवास मिळतो.
त्या कीटकावर एखादा पक्षी अवलंबून असेल, तर त्या पक्ष्याला अन्न मिळते.
आणि अशा असंख्य छोट्या-छोट्या संबंधांतून जैवविविधतेची साखळी मजबूत होत जाते.
म्हणून,
एक आक्रमक वनस्पती हटवणे म्हणजे फक्त एक झुडूप काढणे नाही; स्थानिक जैवविविधतेसाठी एक जागा मोकळी करणे आहे.
🐆 मानव-बिबट संघर्ष टाळायचा असेल तर…
बिबट मानवी वस्तीत आला की तोच प्रश्नाचा केंद्रबिंदू बनतो.
पण कदाचित आपण प्रश्न उलटा विचारायला हवा,
“बिबट्याला आपल्या जंगलात राहण्यासाठी काय आवश्यक आहे?”
त्याला सुरक्षित अधिवास हवा.
त्याला पुरेशी शिकार हवी.
त्याला पाणी हवे.
त्याला आडोसा हवा.
त्याला मानवी हस्तक्षेपापासून सुरक्षित जागा हवी.
आणि या सगळ्यांसाठी आपल्याला नैसर्गिक अधिवास जपावा लागेल.
वृक्षारोपण करणे आवश्यक आहेच; पण त्याचबरोबर अस्तित्वात असलेले जंगल, गवताळ प्रदेश, स्थानिक वनस्पती आणि संपूर्ण जैवविविधता जपणे त्याहून महत्त्वाचे आहे.
🌿 आता विचार करण्याची वेळ आली आहे!
वन्यजीव सप्ताहाच्या निमित्ताने आपण फक्त बिबट्याच्या हल्ल्यांवर चर्चा न करता त्याच्या अधिवासावर चर्चा करूया.
फक्त “बिबट वाचवा” असे म्हणण्यापेक्षा,
“बिबट्याचा अधिवास वाचवा” असेही म्हणूया.
फक्त “झाडे लावा” असे म्हणण्यापेक्षा,
“स्थानिक वनस्पती वाचवा, आक्रमक वनस्पती नियंत्रित करा आणि नैसर्गिक अधिवास जपा” असेही म्हणूया.
कारण जंगल सुरक्षित असेल तरच त्यातील वन्यजीव सुरक्षित राहतील.
आणि वन्यजीवांचा अधिवास सुरक्षित असेल तर मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी आपण एक महत्त्वाचे पाऊल उचलू शकतो.
नाशिक देवराई आणि नाशिक वनराईमध्ये केलेल्या कामातून मला एक गोष्ट सातत्याने जाणवली आहे,
निसर्गाचे संवर्धन करण्यासाठी नेहमी निसर्गावर आपले काही लादण्याची गरज नसते; अनेकदा निसर्गाला त्याच्या पद्धतीने पुन्हा उभे राहण्याची संधी देणे पुरेसे असते.
चला, या वन्यजीव सप्ताहात जंगलाकडे केवळ झाडांचा समूह म्हणून न पाहता,
एक जिवंत परिसंस्था म्हणून पाहूया.
🌳🌿🐆🌱🌳🌿🐆🌱🌳
शेखर गायकवाड,
आपलं पर्यावरण संस्था, नाशिक
९४२२२६७८०१ / ९१३०२५७८०१

